İldırım təbiətin ən güclü elektrik hadisələrindən biridir. Şimşək zamanı yaranan elektrik boşalması bəzən milyonlarla volt səviyyəsində gərginliyə və çox böyük elektrik cərəyanına səbəb ola bilər. Bu səbəbdən ildırım yalnız insan həyatı üçün deyil, binalar, elektrik sistemləri, avadanlıqlar və xüsusilə tarixi və mədəni irs obyektləri üçün də ciddi risk yaradır.

Bəs ildırım konkret olaraq nəyi vurur? Niyə bəzi binalar və ağaclar daha çox risk altındadır? İldırım necə özünə yol tapır? Və tarixi binaları onların memarlıq görünüşünə zərər vermədən ildırımdan necə qorumaq mümkündür?

İldırım nədir?

İldırım bulud ilə yer, iki bulud və ya buludun müxtəlif hissələri arasında yaranan güclü elektrik boşalmasıdır. Tufan buludunun daxilində elektrik yükləri ayrıldıqca güclü elektrik sahəsi formalaşır.

Buludun aşağı hissəsində mənfi yüklər toplandıqda yer səthində və müxtəlif obyektlərdə müsbət yüklərin konsentrasiyası arta bilər. Elektrik sahəsi kifayət qədər gücləndikdə buluddan yerə doğru inkişaf edən pilləli lider (stepped leader) və yerdən yuxarı doğru yaranan streamer birləşə bilər. Bu əlaqə qurulduqda gördüyümüz ildırım boşalması baş verir.

Sadə şəkildə desək, ildırım elektrik yükünün daha əlverişli istiqamətdə boşalması prosesidir.

İldırım nəyi vurur?

Cəmiyyətdə “ildırım həmişə ən hündür yeri vurur” fikri geniş yayılıb. Əslində isə bu, tam doğru deyil.

Hündür obyektlərin ildırım vurmasına məruz qalma ehtimalı daha yüksəkdir, çünki onların üst hissəsi tufan buluduna daha yaxın olur və yuxarı istiqamətdə yaranan elektrik kanallarının buluddan gələn kanal ilə birləşməsi daha asan ola bilər. Ağaclar, qüllələr, yüksək binalar, dirəklər və dağ zirvələri buna nümunədir. Lakin ildırım yalnız ən hündür obyekti vurmur və metal olması da obyektin mütləq ildırım tərəfindən vurulacağı anlamına gəlmir.
İldırımın vurmasına təsir edən əsas amillər arasında:

• obyektin hündürlüyü;
• obyektin yerləşdiyi ərazi;
• ətrafdakı digər obyektlər;
• elektrik sahəsinin lokal xüsusiyyətləri;
• obyektin ətraf mühitlə elektrik əlaqəsi;
• relyef və coğrafi şərait
  kimi faktorlar var.

Məhz buna görə açıq ərazidə yerləşən tək ağac, qüllə və ya hündür bina ildırım baxımından xüsusi risk daşıya bilər.

İldırım niyə hündür binalara daha çox yaxınlaşır?

Tufan zamanı buludla yer arasında yaranan elektrik sahəsi çox güclənir. Buluddan aşağı istiqamətdə hərəkət edən elektrik kanalı yerə yaxınlaşdıqca ağaclar, binalar və digər obyektlərdən yuxarı istiqamətdə elektrik kanalları yarana bilər.

Bu kanallardan biri buluddan gələn kanalla birləşdikdə ildırımın əsas boşalma yolu formalaşır. NOAA-nın izahına görə, hündür obyektlərin belə yuxarı istiqamətli kanallar yaratmaq ehtimalı daha yüksək olduğundan onlar ətrafdakı daha alçaq obyektlərə nisbətən daha çox risk daşıyır.

Ona görə də yüksək binalar, qüllələr, tarixi kilsələrin zəng qüllələri, məscid minarələri və digər hündür memarlıq elementləri ildırımdan mühafizə layihələndirilərkən xüsusi nəzərə alınmalıdır.

İldırım binaya necə zərər verə bilər?

İldırımın binaya təsiri yalnız birbaşa zərbə ilə məhdudlaşmır.

Birbaşa ildırım zərbəsi zamanı böyük elektrik cərəyanı konstruksiyadan keçərək:

• yanğına;
• tikinti materiallarının zədələnməsinə;
• çatların yaranmasına;
• metal konstruksiyaların qızmasına;
• dam və fasad elementlərinin dağılmasına;
• elektrik və elektron avadanlıqların sıradan çıxmasına

səbəb ola bilər.

Digər mühüm risk isə ildırımın yaratdığı impuls və elektromaqnit təsirləridir. Elektrik və elektron sistemlərində yaranan gərginlik sıçrayışları həssas avadanlıqlara ciddi zərər verə bilər. IEC 62305 standartının müvafiq hissəsi məhz ildırımın elektromaqnit impulsundan daxili elektrik və elektron sistemlərin qorunması üçün tədbirləri nəzərdə tutur.

Bu səbəbdən müasir ildırımdan mühafizə yalnız damın üzərinə bir metal çubuq yerləşdirməkdən ibarət deyil. Sistem bütöv şəkildə layihələndirilməlidir.

Tarixi binaları ildırımdan necə qorumaq olar?

Tarixi binalarda məsələ daha həssasdır.

Adi müasir binada ildırımötürücü sistemin quraşdırılması əsasən texniki və təhlükəsizlik tələbləri ilə həll edilirsə, tarixi binada memarlıq görünüşünün və mədəni irsin qorunması da layihənin əsas hissəsinə çevrilir.

Tarixi kilsə, məscid, saray, qala və digər abidələrin damında və fasadında təsadüfi şəkildə yeni konstruksiyalar yerləşdirmək binanın tarixi görünüşünə mənfi təsir göstərə bilər.

Buna görə belə obyektlərdə ildırımdan mühafizə sistemi hazırlanarkən aşağıdakılar birlikdə nəzərə alınmalıdır:

1. Binanın memarlıq xüsusiyyətləri

Binanın hündürlüyü, dam quruluşu, qüllə və minarələri, metal elementləri və digər çıxıntıları müəyyən edilməlidir.

2. Risk qiymətləndirilməsi

Binanın yerləşdiyi ərazi, hündürlüyü, istifadəsi, insan sıxlığı və tarixi/mədəni dəyəri nəzərə alınmalıdır. IEC 62305 sistemində ildırım riskinin qiymətləndirilməsi ayrıca yanaşma kimi nəzərdə tutulur və mədəni irsin itirilməsi də risk kateqoriyalarından biri kimi nəzərə alınır.

3. Xarici ildırımdan mühafizə sistemi

Hava sonlandırma elementləri, aşağıötürücülər və torpaqlama sistemi birlikdə layihələndirilməlidir. IEC 62305-3 fiziki zədələrə və insanların toxunma və addım gərginliklərindən qorunmasına yönəlmiş ildırımdan mühafizə sistemləri üçün tələbləri müəyyən edir.

4. Daxili sistemlərin qorunması

Tarixi binalarda artıq yalnız daş və ya kərpic konstruksiyanın qorunması kifayət deyil. Elektrik, işıqlandırma, təhlükəsizlik kameraları, yanğın siqnalizasiya sistemləri və digər elektron avadanlıqlar da ildırımın yaratdığı impuls gərginliklərindən qorunmalıdır.

Bu məqsədlə uyğun SPD – Surge Protective Device həlləri və potensialların bərabərləşdirilməsi kimi tədbirlər tətbiq edilə bilər.

Tarixi abidələrdə əsas məqsəd

Tarixi binanın ildırımdan qorunması zamanı əsas prinsip belədir:
Mühafizə sistemi binanı qorumalı, lakin binanın özünə çevrilməməlidir.”
Yəni sistem mümkün qədər funksional, etibarlı və vizual baxımdan uyğun olmalıdır.

Qalvaniz və mis ildırımötürücü sistemlərin fərqi

İldırımdan mühafizə sistemlərində istifadə olunan keçiricilərin materialı da mühüm seçimdir. Praktikada ən çox müzakirə olunan variantlardan ikisi qalvanizlənmiş polad və mis keçiricilərdir.

Burada vacib məqam odur ki, “mis həmişə daha yaxşıdır” və ya “qalvaniz həmişə daha yaxşıdır” kimi universal nəticə vermək düzgün deyil.

Material seçimi binanın konstruksiyasına, atmosfer şəraitinə, korroziya riskinə, digər metallarla təmasa, layihə tələblərinə və tətbiq olunan standartlara əsaslanmalıdır.

IEC 62561-2:2025 ildırımdan mühafizə sistemlərinin keçiriciləri və torpaqlama elektrodları üçün tələbləri və sınaqları müəyyən edir.

Mis ildırımötürücü sistemin üstünlükləri

Mis yüksək elektrik keçiriciliyi və yaxşı korroziya davamlılığı ilə seçilir. Bu xüsusiyyətlər onu müxtəlif ildırımdan mühafizə tətbiqlərində əlverişli materiala çevirir.

Xüsusilə uzunmüddətli istismar və korroziya mühitinin ciddi olduğu layihələrdə mis keçiricilər maraqlı seçim ola bilər.

Lakin mis sistem qurarkən başqa metallarla birləşmələrə də diqqət etmək lazımdır. Müxtəlif metalların birbaşa və uyğun olmayan şəkildə birləşdirilməsi galvanik korroziya riskini artıra bilər. NFPA materialların korroziyaya davamlılığını və uyğunluğunu ayrıca nəzərə alır.

Qalvanizlənmiş polad sistemin üstünlükləri

Qalvanizlənmiş polad daha yüksək mexaniki möhkəmliyi və praktik tətbiq imkanları ilə seçilir. Sink örtüyü poladı korroziyadan qorumağa kömək edir.

Bu sistemlər bir çox bina və mühəndislik obyektlərində istifadə oluna bilər. Lakin örtüyün zədələnməsi, atmosfer şəraiti və digər metallarla əlaqə kimi faktorlar uzunmüddətli istismar baxımından nəzərə alınmalıdır.

Burada əsas məsələ yalnız “mis və ya qalvaniz?” sualına cavab vermək deyil. Əsas məsələ konkret bina və ərazi üçün düzgün material, düzgün kəsik, düzgün birləşmə və düzgün torpaqlama sisteminin seçilməsidir.

İldırımötürücü sistem yalnız bir məftildən ibarət deyil

İldırımdan mühafizə sistemini sadəcə binanın üstünə metal çubuq qoymaq kimi təsəvvür etmək düzgün deyil.

Effektiv sistem bir neçə komponentin birlikdə işləməsini tələb edir:

Hava sonlandırma → Aşağıötürücülər → Torpaqlama → Potensialların bərabərləşdirilməsi → Daxili mühafizə və SPD

Bu elementlər birlikdə ildırım cərəyanının nəzarətli və təhlükəsiz şəkildə torpağa ötürülməsinə, həmçinin binada yarana biləcək təhlükəli potensial fərqlərinin azaldılmasına xidmət edir. IEC 62305-3 strukturun fiziki zədələrdən və insanların elektrik şokundan qorunması üçün belə sistemlərin layihələndirilməsinə dair tələbləri əhatə edir.

İldırımın qarşısını almaq mümkündürmü?

Xeyr. İldırımın özünün yaranmasının qarşısını almaq mümkün deyil.

Lakin ildırımın yaratdığı riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq mümkündür.

Bunun üçün binanın risk səviyyəsi müəyyən edilməli, uyğun ildırımdan mühafizə sistemi layihələndirilməli, keçiricilər və torpaqlama sistemi düzgün seçilməli, elektrik və elektron sistemlər üçün əlavə mühafizə tədbirləri görülməli və sistemə mütəmadi texniki baxış keçirilməlidir.

NFPA 780 və IEC 62305 kimi standartlar ildırımdan mühafizə sistemlərinin layihələndirilməsi, quraşdırılması və müvafiq mühafizə tədbirləri üçün mühüm texniki çərçivə yaradır.

Nəticə

İldırım nəyi vurur? – Yalnız metal obyektləri deyil. İldırım müxtəlif obyektlərə, o cümlədən ağaclara, binalara və açıq ərazidəki digər strukturlara düşə bilər.

İldırım niyə vurur? – Tufan buludu ilə yer arasında yaranan güclü elektrik sahəsi boşalma üçün uyğun kanal formalaşdırdıqda ildırım yaranır. Hündür obyektlərin bu prosesdə daha çox risk daşıması mümkündür.

İldırım necə vurur? – Buluddan aşağıya doğru inkişaf edən elektrik kanalı yerdən yuxarı qalxan kanal ilə birləşdikdə güclü elektrik boşalması baş verir.

Tarixi binalar necə qorunur? – Memarlıq xüsusiyyətləri və mədəni irsin qorunması nəzərə alınmaqla risk qiymətləndirilməsi aparılır və binaya uyğun ildırımdan mühafizə sistemi layihələndirilir.

Mis, yoxsa qalvaniz? – Hər iki materialın öz tətbiq sahəsi var. Düzgün seçim obyektin xüsusiyyətləri, atmosfer və korroziya şəraiti, digər metallarla uyğunluq, standartlar və layihənin texniki tələbləri əsasında edilməlidir.

Ən vacib məqam isə budur: ildırımdan mühafizə sisteminin məqsədi ildırımı “yox etmək” deyil, ildırım zərbəsi baş verdikdə onun enerjisini mümkün qədər təhlükəsiz və nəzarətli şəkildə idarə etməkdir.