Bu mövzudan bəhs edildikdə, ağla ilk gələn ya məişət uzatma kabeli, ya da qorxunc dərəcədə təhlükəli və anlaşılmaz elektrik avadanlıqları olur. Bu assosiasiyaları unudun. Elektrikli avtomobil həqiqətən də adi rozetkaya qoşula bilsə də, "yanacaq doldurmaq" başqa məsələdir.Yanacaqdoldurma məntəqəsinə baş çəkən hər hansı bir avtomobil sahibini yalnız üç sual narahat edir: yanacağın düzgün növü olacaqmı, yüksək keyfiyyətli olacaqmı və onu lazımi miqdarda dolduracaqlarmı. Əslində, dağılma, yanğın və partlayış riskindən qorxmalıyıq, amma yanacaq doldurma rutininə o qədər öyrəşmişik ki, potensial təhlükəni az adam belə düşünmür.
Elektrikli avtomobildə həmçinin doldurma portunun "boynunu" açan bir qapaq var, buna görə də bir çoxları vərdişlərinə görə doldurma prosesini "yanacaq doldurma" adlandırırlar. Lakin oxşarlıqlar burada bitir. Elektrik cərəyanının "dərəcəsi" və təmizliyi artıq burada narahatlıq doğurmur, lakin ən əsas gündəlik suallardan tutmuş mürəkkəb texniki suallara qədər bir çox başqa suallar ortaya çıxır.
Əgər bu mövzu ilə ilk dəfə tanış olursunuzsa, bu qısa bölməni oxumaq faydalı olacaq - o, elektromobillərlə daxili yanma mühərrikli (DYM) avtomobillər arasındakı əsas enerji fərqlərini düzgün anlamağa kömək edəcək.
Hamıya məlumdur ki, kilovat güc vahididir. 1 kVt təxminən 1,36 at gücünə bərabərdir. Adları fərqli olsa da, mahiyyət eynidir - hər ikisi avtomobilin müəyyən vaxt ərzində nə qədər iş görə bildiyini göstərir. Məsələn, 0-dan 100 km/saatadək sürətlənmə bu işin nümunəsidir. Aydındır ki, güc nə qədər böyükdürsə, bu proses bir o qədər tez baş verir.
Əgər gücü iş vaxtına vurmuş olsaq, enerji ehtiyacını alarıq - yəni kVt⋅saat. Fizikada bu vahid kaloriyalarla da eyni məna daşıyır; məsələn, 1 kVt⋅saat təxminən 860 kilokaloriyaya bərabərdir. 1 kq benzinin yanması zamanı orta hesabla 10 500 kkal enerji ayrıldığına görə, demək olar ki, bu, təxminən 12 kVt⋅saata uyğundur. Bir litr benzin isə təqribən 9 kVt⋅saat enerji deməkdir.
Bu rəqəmi yadda saxlamaq EV-lərlə klassik avtomobillərin müqayisəsi üçün çox faydalıdır.
Məsələn, 50 litrlik benzin çənini 9-a vursaq, enerjiyə görə bu, 450 kVt⋅saatlıq batareyaya bərabər görünür. Təsiredici səslənir? Əslində yox. Çünki daxili yanma mühərriki bu enerjinin cəmi 35–40%-ni hərəkətə çevirə bilir, qalan hissə isə istilik şəklində itir.
İndi isə elektromobillərin sərfiyyatını tanış ölçülərlə ifadə edək. Yüngül EV-lər adətən 100 km-ə 15–30 kVt⋅saat enerji istifadə edir. Bunu 9-a bölsək, benzin ekvivalenti olaraq cəmi 1,7–3,4 litr alınır. Bu da təbiidir — elektrik mühərrikləri enerjinin çox az hissəsini istiliyə sərf edir və ümumiyyətlə zərərli qaz buraxmır. Üstəlik, rekuperasiya sayəsində sərf olunan enerjinin bir hissəsi yenidən batareyaya qaytarılır.
Beləliklə, elektromobillər kinetik enerji baxımından xeyli səmərəlidir. Tıxaclarda, DYM-li avtomobillərin yanacaq sərfi artdığı halda, EV-lərdə demək olar ki, dəyişmir — hərəkət yoxdursa, sərf də yoxdur. Amma istilik əldə etmək lazım olduqda, hələlik qaz, kömür, kerosin və ya odun kimi yanacaqlar daha sərfəlidir.
Lakin fizika EV-lər üçün enerji doldurma mərhələsində çətinlik yaradır. Avtomobili yanacaqla dolduranda biz sadəcə enerji daşıyıcısını köçürürük. Batareyanın doldurulması isə birbaşa enerjinin ötürülməsidir. Bir dəqiqə ərzində çənə benzin vurulduğu qədər kVt⋅saatı batareyaya ötürmək üçün 3–5 meqavatlıq şarj gücü lazım gələrdi.
Hazırda bu real deyil. Heç bir EV batareyası belə böyük gücü qəbul edə bilmir. Ona görə də şarj prosesini klassik yanacaq doldurma ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. 🙂
